Kent Sosyolojisini Bourdieu ve Wacquant ile Düşünmek

Cogito dergisinin 2014/Bahar sayısında Pierre Bourdieu özel dosyasında Emrah Göker ile birlikte yazdığımız Kent Sosyolojisini Bourdieu ve Wacquant ile Düşünmek başlıklı makale, her iki sosyoloğun eserlerinin kent sosyolojisi araştırmaları sunabileceği yenilik ve açılımları ele alıyor.
PDF 

Pierre Bourdieu: Yer Etkileri

Bourdieu'nün Yer Etkileri (Site Effects) makalesinden dikkatimi çeken bir paragrafın çevirisi. Wacquant'ın Kent Paryaları ile birlikte düşünüldüğünde manidar bir analiz.

“İstenilmeyen kişilerin aktif biçimde dışarıda tutulmasıyla kurulan bir kulüp gibi, yüksek tabaka semti, sakinlerinin her birinin, kendi üyelerinin biriktirdiği toplam sermayeden pay sahibi olmalarına izin vererek onları kutsar. Aynı şekilde, damgalanmış olan bölge de sembolik olarak kendi sakinlerinin değerini düşürür ki, karşılığında, bölgenin sembolik değer kaybına sebep olan yine kendi sakinleri olacaktır. Çeşitli toplumsal oyunlarda yer almak için gereken bütün kartlara sahip olmadıklarından dolayı, birlikte pay sahibi oldukları tek şey, ortak aforozlarıdır. Kendi mülksüzlüğünde homojen bir topluluk, tekil bir mevkide toplanarak, en başta kültür ve kültürel pratikler olmak üzere bu mülksüzlüğü daha da güçlendirir: en fazla dezavantajlı olanların ya da “normal” varoluşun en uzağındakilerin sınıf, okul ya da kamu yaşamı seviyesinde uyguladıkları basınç, genel bir seviyelendirmede her şeyi aşağıya çeker. Kaynaklardan mahrumiyetin de genel olarak imkânsız kıldığı, diğer sitelere göç etmenin dışında başka bir kaçış bırakmazlar.

İster ulusal düzeydeki konut politikalarında, ister yerel düzeydeki devlet destekli konutların inşa ve paylaştırılmasında ya da kamu hizmetlerine yönelik seçimlere ilişkin, mekân üzerine yapılan mücadeleler ilaveten daha kolektif biçimler üstlenebilir. Bu mücadelelerin en belirleyicisi olan nihai kıymet, arazi, konut ve ayrıca büyük ölçüde iş ve eğitime değer kazandırma kapasitesi yoluyla mekân üzerine muazzam bir güce sahip olan devlet politikasıdır.”Pierre Bourdieu.

“Like a club founded on the active exclusion of undesirable people, the fashionable neighborhood symbolically consecrates its inhabitants by allowing each one to partake of the capital accumulated by the inhabitants as a whole. Likewise, the stigmatized area symbolically degrades its inhabitants, who, in return, symbolically degrade it. Since they don't have all the cards necessary to participate in the various social games, the only thing they share is their common excommunication. Bringing together on a single site a population homogeneous in its dispossession strengthens that dispossession, notably with respect to culture and cultural practices: the pressures exerted at the level of class or school or in public life by the most disadvantaged or those furthest from a "normal" existence pull everything down in a general leveling, They leave no escape other than flight toward other sites (which lack of resources usually renders impossible). Struggles over space may also assume more collective forms, whether at the national level concerning housing policies, or at the local level, with regard to the construction and allocation of subsidized housing or the choices for public services. The ultimate stake for the most decisive of these struggles is governmental policy, which wields an immense power over space through its capacity to give value to land, housing and also, to a large extent, to work and education.” Pierre Bourdieu, Site Effects.

Loic Wacquant: Kent Paryaları-İleri Marjinalliğin Karşılaştırmalı Sosyolojisi

Loic Wacquant'ın Kent Paryaları-İleri Marjinalliğin Karşılaştırmalı Sosyolojisi adlı kitabı geçtiğimiz günlerde Boğaziçi Üniversitesi Yayınları arasından Mehmet Doğan çevirisi ve Nazlı Ökten'in redaksiyonuyla yayınlandı. Kent ve devlet sosyolojisi alanında çalışanlar için lisansta da kısmen olmakla beraber daha çok lisans sonrasında okutulması kesinlikle gerekli kıymetli bir eser Wacquant'ın çalışması.
Kitap Wacquant'ın Şikago ve Paris'te yürüttüğü etnografik alan çalışmalarından da besleniyor. Ancak temelde gettonun, banliyönün dönüşümünü ve post-Keynesyen dönemde kent marjinalliği hallerini karşılaştırmalı biçimde aydınlatmayı hedefleyen siyaset, devlet ve kent sosyolojisinin ustaca harmanlanmasıyla oluşmuş bir çalışma. Avrupa ve ABD'deki kent marjinalliği deneyimlerinin benzerlik ve farklılıklarına vukufiyetle bakıyor. Literatürü dikkatli biçimde eleştiriyor ve elden geçiriyor. Konuyu açıklamak için folk kültürden ve sosyal bilimden gelen kavramların eleştirisini yapıyor. Getto, underclass gibi kavramların gelişigüzel ve bir tür sahte gerçekcilik içinde kullanılmasının sorunlarına değiniyor. Kent incelemelerinin sosyolojik bakışla çalışılmasının metodolojik arkaplanını kabaca kurmaya çalışıyor, ki bu tür bölümleri ustaca bir özetle kotarmış.
Geçen yıl Avusturyalı iki şehirleşme profesörünün (şimdi isimlerini hatırlayamadım, hatırlayınca yazacağım) bu kitap ve Wacquant'ın şehirleşme süreçlerine ve kentsel farklılaşmaya bakışı üzerine oldukça sert bir eleştirilerini okumuştum. Kabaca Wacquant'ın kente parçacı baktığını, marjinalite olgusunu kent gerçekliğinin asli boyutlarıyla orantısız biçimde fazlasıyla abarttığını, fazlasıyla ideolojik olduğunu iddia eden bazı eleştirilerini sıralamışlardı. Sonradan bu tür başka yorumlara da rastladım. Kent makinesinin kendi çalışma kurallarını görmek gerek diyorlar özetle. Eleştirilerinden Bourdieucü alan mefhumunu yeterince anlamadıklarını ve Wacquant'ın özellikle marjinallerin etiketlenmesi ve sembolik mahkumiyeti üzerine yaptığı tahlilleri es geçtiklerini söyleyebilirim. Ayrıca apriori her tür damgalayıcı kavramlaştırmayı kritik ederek işe başlayan bir sosyoloji yapma tarzının inceliklerinden habersizlikleri ise izahtan vareste.

Loic Wacquant

Wacquant'ın eseri (daha önceden Birikim ve Toplumbilim dergilerinde kitaptan belli bölümler yayınlanmıştı) kendi deyişiyle birinci dünyadaki marjinaller, banliyönün değişen anlamı, getto ve hipergetto üzerine yoğunlaşıyor. İkinci ve üçüncü dünyadaki (sınıfaltı-underclass kavramıyla ilgili yapısökümü ve kavramı eleştirmesi gayet haklı) marjinalleştirilmiş grupların örgütlülük kapasitelerinin, direniş motiflerinin, özneleşme süreçlerinin, sınıfsal deneyimlerinin farklı olduğunu karşılaştırmalı biçimde farklı eserlere yaptığı atıflarda özellikle vurguluyor.
Kitabın Karıştırmaktan Karşılaştırmaya adlı 5. bölümü bunun oldukça dakik ve eleştirel bir tartışmasını içeriyor (Yanlış hatırlamıyorsam Toplumbilim dergisindeki yazı bu bölümün çevirisiydi). Özellikle Keynesyen refah devleti uygulamalarının Reaganomics ile birlikte çöküşe geçmesiyle ortaya çıkan neo-liberal ceza devletinin kent marjinalliğinin artışı üzerindeki etkilerini vukufiyetle ortaya koyuyor (1993'de Bourdieu'nün Wacquant ve diğer meslektaşlarıyla birlikte yazdıkları Dünyanın Sefaleti'ndeki birçok tartışmayla akraba kentsel süreçler ve devlet etkisi konusundaki tartışma).
Avrupa ile ABD arasında bile bu konuda anlamlı farklılıklar olduğunu kitaptan görmek mümkün. Bourdieu'nün epistemolojik dikkat ve alan kavramlarını dikkate alarak baktığımızda kent marjinalliğinin Türkiye'de ve benzer ülkelerde kazandığı biçim üzerine daha çok sayıda sağlam etnografilere ihtiyaç olduğunu söylemek gerek. Mevcut yayın birikimini şahsen yeterli görmüyorum. Sema Erder'in çalışmalarını ve çalışkanlığını ise ayırmak gerekiyor. Bu anlamda kitap Türkçe'de Avrupa ve ABD deneyimleriyle karşılaştırma imkanı sağlaması bakımından çok kıymetli. Ancak sonuçların birebir bir teorik aktarımı Wacquant'ın da belirttiği gibi açıkça yanlış olacaktır. Bu anlamda eserin tartışılmasında farklı toplumsal uzaylarda kent marjinalliğinin kendini aynı şekilde tekrar etmek zorunda olmadığını akılda tutmak ve fakat eşbiçimli yapısal oluşumları keşfetmek açısından ise bu sağlam karşılaştırmalı çalışmanın ve devlet, kent, siyaset sosyolojisi alanındaki seçkin eserin değerini teslim etmek gerek. Wacquant'ın hiç de kolay olmayan dilini Türkçeye başarıyla aktaran çevirmen ve yayına hazırlayanları da tebrik ederim.
Loic Wacquant'la ilgili zengin Türkçe materyal ve dosyalar ŞURADA.

Wacquant, Bayat, Wilson ile Mülakat

Loic Wacquant- Bourdieu ile Devleti Yeniden Düşünmek Link
Loic Wacquant- Şehrin Kenarlarında Link
Asef Bayat- Kent, Modernite, Yoksulluk Link
William Julius Wilson- ABD Irkçılığı Aşmış Bir Toplum Değil Link